Waarom we voorrang geven aan het aanpakken van klimaatverandering

Diane Shisk en Tim Jackins

Pijnpatronen zijn de grootste obstakels bij het oplossen van de problemen in onze maatschappij. Door wat wij weten als HC-ers kunnen wij daarom een cruciale rol spelen in het oplossen van de problemen waar de mensheid zich voor gesteld ziet. Klimaatverandering is een van die problemen.

Klimaatverandering vraagt nu onmiddellijk helder denken en effectief handelen. Tenzij onze maatschappij in staat is om in de volgende 5 à 15 jaar de uitstoot van broeikasgassen drastisch te reduceren, zal er een gevaarlijke, vernietigende en wereldomvattende klimaatverandering plaatsvinden. Klimaatverandering veroorzaakt nu al op veel plaatsen schade. Er zijn meer problemen die extreem schadelijk zijn voor de mensheid, maar niet één probleem is zo onmiddellijk en op zo'n grote schaal bedreigend voor alle menselijke wezens en alle andere vormen van leven (behalve dan de mogelijkheid van een atoomoorlog*).

Vooral inheemse volken, mensen die in armoede leven en mensen die het doelwit zijn van racisme worden opgezadeld met enkele van de ergste effecten van milieuvernietiging. Klimaatverandering heeft invloed op alle onderdrukte groepen en is verweven geraakt met hun onderdrukking. Het beëindigen van alle vormen van onderdrukking vormt een belangrijk onderdeel van ons werk om een eind te maken aan de vernietiging van het milieu. En het aanpakken van klimaatverandering is onlosmakelijk verbonden met elke strijd tegen onderdrukking. Alleen samen kunnen we klimaatverandering stoppen en terugdraaien.

Klimaatverandering is nu gaande, en er is onweerlegbaar bewijs dat menselijk handelen er de oorzaak van is

De aarde warmt op doordat een steeds grotere ophoping van uitgestoten broeikasgassen een warme deken heeft gevormd om de aarde. Het gevaarlijkste gas is koolstofdioxide (CO2), maar andere uitgestoten stoffen (methaangas, lachgas, fijnstof) zijn ook gevaarlijk en dragen samen voor ongeveer 50% aan de CO2-opwarming bij (1)(2).

Wetenschappelijke metingen laten zien dat het hoge niveau aan broeikasgassen voornamelijk het gevolg is van het verbranden van fossiele brandstoffen. Door boringen te doen in het ijs op Antarctica hebben wetenschappers het CO2-gehalte in de atmosfeer in de loop van de tijd kunnen meten. De resultaten laten zien dat het gemiddelde CO2-gehalte in de atmosfeer de laatste 800.000 jaar geschommeld heeft tussen de 180 en 260 ppm (parts per million = delen per miljoen)  CO2, met een piek van 300 ppm in sommige periodes tussen ijstijden in. In 1750, aan het begin van de Industriële Revolutie (toen men fossiele brandstoffen in grote hoeveelheden ging gebruiken) was het gehalte aan CO2 in de atmosfeer 278 ppm. In 2016 was dit gestegen tot 405 ppm (3). Het merendeel van de door mensen veroorzaakte CO2-uitstoot (80%) komt door het verbranden van fossiele brandstoffen (kolen, olie, gas). Andere belangrijke veroorzakers zijn de industriële landbouw en ontbossing (20%) (4).

De aarde is meer dan 1 C opgewarmd in deze laatste periode (5). De helft van deze temperatuurstijging heeft zich voorgedaan in de laatste 35 jaar. 16 van de 17 geregistreerde warmste jaren hebben zich sinds 2000 voorgedaan. En in 2014, 2015 en 2016 is steeds het record van warmste jaar gebroken (6).

Het schadelijke effect van klimaatverandering is al zichtbaar in bepaalde delen van de wereld. Klimaatverandering veroorzaakt a) droogte en verlies aan oogst (temperatuurstijging betekent minder regen, en regen op de verkeerde momenten in het jaar), b) hevige weersomstandigheden die leiden tot beschadiging en overstroming van woongebieden (een warmere atmosfeer houdt meer water vast en veroorzaakt hevigere stormen), c) een stijgende zeespiegel die erosie van kustgebieden en verzilting (vernietiging door zout) van landbouwgrond veroorzaakt, d) toenemende verzuring van de oceanen (die mariene ecosystemen aantast), e) bosbranden, en f) een toename van ziektes en plagen (omdat hogere temperaturen leiden tot een enorme toename van ziekteverspreiders, zoals muggen en ongedierte, en tot uitbreiding van hun leefgebied). Als de temperatuur wereldwijd stijgt, nemen deze problemen toe in aantal en intensiteit (7).

Deze veranderingen in het klimaat kunnen teruggedraaid worden. Dat kan door een snelle transitie naar een situatie zonder gebruik van fossiele brandstoffen, door onze consumptie te verminderen, en door onze eetgewoonten en landbouwpraktijken te veranderen. Deze doelen zijn allemaal bereikbaar.

Klimaatverandering heeft onevenredig veel invloed op frontlinielanden en -gemeenschappen

Mensen die in armoede leven, worden het meest getroffen door de effecten van klimaatverandering. Dit zijn voornamelijk mensen die deel uitmaken van de wereldwijde meerderheid van de bevolking en inheemse volken in landen die al heel lang het doelwit zijn van genocide, imperialisme en kolonialisme, ‘frontlinielanden’ genaamd. Honderden miljoenen mensen hebben op dit moment te lijden onder de effecten van klimaatverandering, zoals gebrek aan voedsel en water, extreme stormen en migratie (8). De Wereldgezondheidsorganisatie schat dat er elk jaar 150.000 mensen sterven door klimaatverandering (9).

Naar verwachting zal de frequentie van klimaat-gerelateerde rampen verdrievoudigen tussen 2009 en 2030. Rampen van vergelijkbare omvang leiden in armere landen tot 12 à 45 keer meer doden dan in rijke landen (10). Tegen 2080 wordt er een afname van landbouwproductiviteit voorspeld tussen 15 en 30 % voor Afrika, Zuid-Azië en Midden-Amerika (11).

Arme mensen worden onevenredig hard geraakt, niet alleen omdat ze meer bloot staan aan en kwetsbaarder zijn voor klimaat-gerelateerde rampen. Ze hebben ook minder hulpbronnen, ze krijgen minder hulp van familie, van de gemeenschap, van het financiële systeem. Ook ontbreekt het hen aan sociale veiligheidsnetwerken die rampen helpen te voorkomen, en die helpen om te leren er mee om te gaan. Klimaatverandering zal deze rampen en spanningen verergeren en meer dan 100 miljoen mensen tot extreme armoede brengen tegen 2030 (12).

Het is mogelijk om de invloed van klimaatverandering op deze kwetsbare bevolkingsgroepen en landen te verminderen, maar dat vereist nog snellere actie.

De effecten van klimaatverandering nemen toe

Elk van de volgende genoemde effecten zal in de loop van de tijd toenemen. Het Arctische zee-ijs is door de hogere temperatuur met 40% gereduceerd sinds 1978. Het gemiddelde verlies aan ijs per jaar is 134 gigaton (miljard ton) voor Antarctica en 287 gigaton voor Groenland. De gemiddelde zeespiegel wereldwijd stijgt nu ongeveer 3,3 cm per 10 jaar(13), en er wordt voor 2100 een stijging verwacht tussen 0,61m en 1,83m (14).

Onze oceanen absorberen meer dan 90% van de temperatuurstijging van de planeet. Dit doet de temperatuur van de oceaan stijgen en brengt bewoners van kustgebieden en mariene ecosystemen in gevaar. Oceanen absorberen 33% van de CO2-uitstoot, en dat leidt tot verzuring en verdere bedreiging van ecosystemen (15).

Klimaatverandering veroorzaakt migratie. Als zoals voorspeld de temperatuur in 2050 met 2º C gestegen is, dan verwachten wetenschappers dat 200 miljoen mensen jaarlijks op de vlucht zullen zijn. En migratie gaat gepaard met lijden en mensenhandel(16).

Het is niet te laat om deze effecten terug te draaien. Door minder koolstofuitstoot zal de opwarming van de aarde na verloop van tijd ophouden en langzaam omkeren. Het ijs zal weer aangroeien, de temperatuur van de oceanen zal dalen en weerpatronen zullen weer stabiliseren.

Wat we kunnen en moeten doen is stoppen met uitstoten om het stijgen van de temperatuur te beperken

Temperatuurstijging zou ruim onder de 2º C gehouden moeten worden (beter nog onder de 1,5º C) om te meest drastische, levensbedreigende wereldwijde klimaatverandering te vermijden. Hierover bestaat nagenoeg unanieme overeenstemming tussen de wetenschappelijke (17) en de internationale (18) gemeenschap. Het ‘International Panel on Climate Change’ (IPCC) verklaart dat we zeer waarschijnlijk op weg zijn naar een toename van 3,7 tot 4,8º C, tenzij we keiharde maatregelen nemen om de uitstoot te verminderen (19).

Drastische vermindering van uitstoot van broeikasgassen moet plaats vinden binnen 5 tot 15 jaar, om 50% kans te hebben dat we de temperatuurstijging onder de 1,5 º kunnen houden (20). Dit vereist een afbouw van fossiele brandstoffen tegen het midden van de eeuw en niet meer dan 353 gigaton CO2-uitstoot tussen nu en dan (21). Kolenmijnen en olie- en gasbronnen die op dit moment in productie zijn bevatten al 942 gigaton aan CO2! Emissies van andere stoffen moeten ook drastisch beperkt worden (22).

Bijna 60% van alle CO2-uitstoot komt uit de 6 grootste economieën van de wereld (de Verenigde Staten, China, Rusland, India, de Europese Unie en Japan) en moet onmiddellijk verminderd worden. 16% van de uitstoot komt alleen al uit de VS, terwijl de bevolking van de VS 5% van de wereldbevolking vormt (23). Al deze landen, behalve Rusland, hebben het Akkoord van Parijs getekend en zich verbonden aan het verminderen van broeikasgasemissies. Maar meer vermindering is nodig om de vastgestelde doelen te behalen. (Georganiseerde actie om de VS te verhinderen zich terug te trekken uit het Akkoord van Parijs zal doorgaan).

Hernieuwbare energie kan veel van ons verbruik van fossiele brandstoffen vervangen. De kosten van hernieuwbare energie zijn nu vergelijkbaar met die van fossiele brandstoffen, en een omvangrijke ontwikkeling van hernieuwbare energie zou ondersteund moeten worden. In de hele wereld komt nu 80% van de energie uit fossiele brandstoffen (24). Het gebruik van nieuwe en hernieuwbare energiebronnen (zonne-energie, wind en waterkracht) stijgt echter (25).

Koolstof- en methaan‘opvangers’, te weten natuurlijke ecosystemen op het land en in de oceaan die broeikasgassen absorberen en vasthouden, zijn van cruciaal belang. Het gaat specifiek over planten, bossen, grond en de oceaan zelf. Vandaag de dag wordt meer dan de helft van de door mensen veroorzaakte koolstofuitstoot door deze natuurlijke ecosystemen opgevangen en uit de atmosfeer gehouden. We moeten deze ecosystemen beschermen en nieuwe creëren door ontbossing tegen te gaan, miljoenen bomen te planten en milieuherstellende landbouwmethodes te introduceren die koolstof vasthouden in de grond in plaats van deze los te laten (26).

Deze doelen zijn haalbaar als we nu handelen. Wereldwijd zijn organisaties bezig om deze doelen te bewerkstelligen.

Wat we moeten doen is een wereldwijde beweging opbouwen

Enorme veranderingen zijn nodig om klimaatverandering te stoppen. Om dit met succes te doen hebben we een beweging nodig van honderden miljoenen mensen die deze veranderingen eisen. We moeten iedereen er bij hebben. De beweging moet dit samen met andere bewegingen doen die staan voor het beëindigen van racisme, genocide, armoede, seksisme en oorlog. Ook arbeidersbewegingen, studentenbewegingen, organisaties van ouders en religieuze en lekenorganisaties moeten erbij betrokken worden. Het gaat om elke groep die werkt aan bevrijding van mensen, voor rechtvaardigheid en voor het beëindigen van milieuvernietiging.

Klimaatverandering werpt een licht op de wereldwijde schade die veroorzaakt wordt door een door winst gedreven samenleving en laat zien dat het in ieders belang is om te werken aan een samenleving die al het leven op aarde beschermt en die tegen uitbuiting van mensen en aarde is.

Wereldwijd wordt dit doel ondersteund.

Wat we moeten doen is een eind maken aan winst als basis van onze economie

Onze economische systemen streven naar groei en winst en hebben daarbij weinig oog voor mensen, voor andere vormen van leven en voor de aarde. Deze systemen zorgen ervoor dat mensen moeten blijven vechten om te overleven. Ze leunen op onderdrukking om mensen onderling verdeeld te houden waardoor deze zich niet verenigen om samen te werken aan verandering. Klimaatverandering laat duidelijk het vernietigende van deze systemen zien op een manier die nieuw en zonder precedent is. Als mensen eenmaal inzien hoe vernietigend deze systemen zijn, dan begrijpen ze de behoefte aan een economisch systeem dat alle mensen ondersteunt, zonder hen uit te buiten en zonder de planeet te beschadigen. Zo’n systeem is in het belang van alle mensen, ook van degenen die nu verantwoordelijk zijn voor verkeerd en destructief beleid (en het is ook in het belang van hún kinderen).

Steeds meer mensen zetten vraagtekens bij ons economische systeem en de daarbij behorende uitbuiting van mensen en de aarde.

Wat we moeten doen is internationale inspanningen ondersteunen

De Verenigde Naties spelen een leidende rol in het wereldwijd aanpakken van klimaatverandering. Het Akkoord van Parijs, dat in werking getreden is in November 2016, is de eerste wereldwijde klimaatovereenkomst. Alle landen die het ondertekend hebben, staan voor het terugdringen van de uitstoot en het rapporteren van hun voortgang. Maar dit akkoord is niet bindend en ook als de toegezegde reducties volledig worden uitgevoerd, leidt dit nog steeds tot een stijging van 2.7º C, wat catastrofaal zou zijn. Er zijn meer reducties nodig (27). Maar toch is deze overeenkomst een wereldwijde erkenning van de huidige werkelijkheid en het vernielende karakter van klimaatverandering, en daarmee een belangrijke stap in de richting van een oplossing voor dit probleem.

Rijke landen zijn het beste in staat om frontlinielanden te helpen om zich aan te passen aan klimaatverandering en toegang tot hernieuwbare energie te krijgen. Veel rijkdom van de welvarende landen komt door hun uitbuiting van de hulpbronnen van frontlinielanden. Het ‘Green Climate Fund’ werd in 2011 door de Verenigde Naties opgericht om 100 miljard dollar per jaar op te halen bij rijke landen tegen 2020, maar op dit moment is er pas 10 miljard toegezegd (28). Er moet meer geld worden ingebracht en aan ontwikkelingslanden gegeven worden. Deze landen hebben het milieuprobleem niet veroorzaakt en zullen de meest schadelijke effecten ervan blijven ondervinden.

Als we het verknoeien

Als de gemiddelde temperatuur wereldwijd met meer dan 2º C stijgt, komen de risico’s voor ecosystemen en voor de leefbaarheid boven een acceptabel niveau uit. Waarschijnlijk kunnen mensen dan niet meer wonen in gebieden die eerder bewoonbaar waren. Ze zullen te lijden hebben onder extreme weersomstandigheden met de daarbij horende rampzalige consequenties waar we al een stevig voorproefje van meemaken. Met de huidige opwarming van 1º C stormen we al op een onomkeerbare klimaatcrisis af' (29).

De situatie is ernstig en grote gevolgen zijn niet meer te vermijden, maar het is niet te laat om het roer om te gooien om de ergste effecten van de klimaatverandering te vermijden. Hoe eerder we doen wat nodig is, des te minder schade zich voor zal doen, en des te eerder wij en onze planeet kunnen herstellen.

Wat we in HC kunnen doen

De meesten van ons steken de kop in het zand, we zijn bang en voelen ons niet betrokken bij klimaatverandering. Om te beginnen kunnen we kijken naar en ontladen over de vroege pijn die onder onze patronen ligt (ons grote verdriet, onze angsten, onze nederlagen). Dit is belangrijk als we klimaatverandering willen aanpakken als deel van ons leven. We kunnen ontladen over deze vroege pijn en tegelijkertijd ons er niet door laten tegenhouden in het hier en nu.

We kunnen leren van wat er in het verleden gewerkt heeft om de maatschappij te veranderen, en we kunnen nieuwe oplossingen bedenken. We kunnen bij elkaar komen om te ontladen en helder na te denken over een nieuwe koers voor onze maatschappij. We kunnen omstandigheden scheppen om deze verandering te realiseren. We kunnen ons op een compleet nieuwe manier organiseren en actie ondernemen.

We zijn in staat om een helder beleid te ontwikkelen en een programma, dat vanzelfsprekend in ieders belang is, en we gaan dat ook doen. We kunnen genoeg mensen organiseren zodat we daadkrachtig ‘nee’ kunnen zeggen tegen de huidige gang van zaken. We gaan dingen uitproberen en van elke poging leren terwijl we ons programma verder uitwerken.

 

*Recente ontwikkelingen vergroten mogelijk de verspreiding van kernwapens. Dat gaat in tegen een jarenlange trend die niet in de richting van een atoomoorlog ging.


 

Noten:

(1)  NASA: Global Climate Change, Vital Signs of the Future, http://climate.nasa.gov/evidence/

(2)  Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), Climate Change 2014: Mitigation of Climate Change. http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg3/ipcc_wg3_ar5_summary-for-policymakers.pdf

(3)  Global Climate Change: Vital Signs of the Planet, http://climate.nasa.gov/evidence/

(4) Boden, T., G. Marland, and B. Andres, 2012: Global CO2 Emissions from Fossil-Fuel Burning, Cement Manufacture, and Gas Flaring: 1751-2009. Carbon Dioxide Information Analysis Center, Oak Ridge National Laboratory. http://cdiac.ornl.gov/ftp/ndp030/global.1751_2009.ems

(5) World Meteorological Organization, WMO confirms 2016 as hottest year on record, about 1.1°C above pre-industrial era, Press Release January 18, 2017, https://public.wmo.int/en/media/press-release/wmo-confirms-2016-hottest-year-record-about-11%C2%B0c-above-pre-industrial-era

(6) NY Times 1/18/17, For Third Year, The Earth in 2016 Set Heat Record

(7) NASA: Global Climate Change, Vital Signs of the Future, http://climate.nasa.gov/evidence/

(8) Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), Climate Change 2014, Impacts, Adaptation, and Vulnerability, 12 http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/ar5_wgII_spm_en.pdf

(9) Oxfam, Suffering the Science: People, Poverty, and Climate Change. https://www.oxfam.org/en/research/suffering-science

(10) Oxfam, Suffering the Science: People, Poverty, and Climate Change. https://www.oxfam.org/en/research/suffering-science

(11)  Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), Climate Change 2014,
http://ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/syr/AR5_SYR_FINAL_SPM.pdf

(12) “Shock Waves: Managing the Impacts of Climate Change on Poverty,” World Bank Group. 2016. https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/22787/9781464806735.pdf, p.2

(13) NASA: Global Climate Change, Vital Signs of the Future, http://climate.nasa.gov/evidence/

(14) Climate Change in the Pacific Islands, U.S. Fish and Wildlife Service, https://www.fws.gov/Pacific/Climatechange/changepi.html#SeaLevelRise

(15) NASA Infographic, http://www.jpl.nasa.gov/infographics/infographic.view.php?id=11298

(16) UN Refugee Agency, Climate Change and Disasters, http://www.unhcr.org/en-us/climate-change-and-disasters.html

(17) The world's biggest gamble, Johan Rokström and others, http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/2016EF000392/full

(18) United Nations Framework Convention on Climate Change, Paris Accord, 2015

(19) IPCC Climate Change 2014: Mitigation of Climate Change, 8

(20) United Nations Framework Convention on Climate Change, Paris Accord, 2015, 

(21) Bill McKibben, "Recalculating the Climate Math," in The Republic

(22) The world's biggest gamble, Johan Rokström and others, http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/2016EF000392/full

(23) U.S. EPA, Global Greenhouse Gas Emissions Data, https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data

(24) International Energy Agency, https://www.iea.org/newsroom/news/2016/august/iea-data-shows-global-energy-production-and-consumption-continue-to-rise.html

(25) Renewables Status Report, http://www.ren21.net/

(26) Toensmeier, The Carbon Farming Solution

(27) Climate Action Tracker, http://climateactiontracker.org/assets/publications/briefing_papers/CAT_Temp_Update_COP21.pdf

(28) Green Climate Fund, Contributors http://www.greenclimate.fund/partners/contributors/resources-mobilized

(29) The Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) (2014) 


Vertaling: Marijke Wilmans
Redactie: Goof Buijs
Maart 2017 


Last modified: 2017-05-13 07:49:43-07